Dzwoni mama. Cieszysz się, że ją usłyszysz, a jednocześnie czujesz napięcie, bo spodziewasz się krytycznych komentarzy. Tak wyglądają ambiwalentne uczucia. Co to znaczy? Że wobec tej samej osoby albo sprawy czujesz naraz dwa przeciwstawne bieguny. Słowo „ambiwalentna” bywa brane za „obojętna”, choć obojętność oznacza brak obu. Badania pokazują, że mieszane emocje da się zmierzyć i że często pojawiają się w chwilach zmian.
Ambiwalentny: co to znaczy i skąd się wzięło to słowo
Słownik języka polskiego PWN podaje dwa znaczenia ambiwalencji: współwystępowanie przeciwstawnych cech lub elementów oraz jednoczesne przeżywanie przeciwstawnych uczuć i pragnień wobec tych samych osób, przedmiotów lub sytuacji. Słownik Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego definiuje ją podobnie, jako jednoczesne istnienie sprzecznych uczuć i postaw, na przykład życzliwości i wrogości, i dodaje drugie znaczenie: niepewność lub niezdecydowanie co do tego, co zrobić.
Jeśli pytasz, co to znaczy ambiwalentny, słowo ma więc dwa sensy: przeciwstawne uczucia albo niezdecydowanie. Przyszło do polszczyzny przez niemiecki, angielski i francuski, od łacińskich „ambo” (oba) i „valens” (mający wartość, znaczenie). Synonimem jest „niejednoznaczny”. Stosunek ambiwalentny to coś innego niż obojętność: przy ambiwalencji występują uczucia po obu stronach, przy obojętności nie ma ani pozytywnego, ani negatywnego nastawienia.
| Słowo | Co znaczy | Przykład |
|---|---|---|
| Ambiwalentny | Czujesz jednocześnie coś pozytywnego i negatywnego wobec tego samego | Cieszysz się na przyjazd mamy i boisz się jej komentarzy |
| Obojętny | Nie czujesz ani jednego, ani drugiego | Nie obchodzi cię, czy mama przyjedzie |
| Niezdecydowany | Nie wiesz, co zrobić | Nie wiesz, czy przyjąć nową pracę |
Eugen Bleuler, szwajcarski psychiatra, jako pierwszy nadał ambiwalencji znaczenie psychologiczne, a w książce o schizofrenii z 1911 roku opisał jej skrajną postać jako objaw tej choroby (Moskowitz i Heim, 2011). Dziś słowa używa się też w zwykłym, niechorobowym sensie.
Czy można jednocześnie kochać i być wściekłą? Co mówią badania o ambiwalentnych uczuciach
Psychologowie spierali się, czy radość i smutek wykluczają się, czy mogą współistnieć. W badaniu studentów w USA większość osób w zwykłych sytuacjach czuła albo radość, albo smutek, ale wiele osób czuło oba uczucia naraz po filmie „Życie jest piękne”, przy wyprowadzce z akademika lub po ukończeniu studiów (Larsen i in., 2001). Zwykle przeżywamy więc jedno albo drugie, ale w chwilach zmian oba mogą pojawić się razem.
Metaanaliza 63 eksperymentów, w których wywoływano różne mieszane emocje, wykazała umiarkowany do dużego efekt: d = 0,77. Wynik był podobny dla odmiennych połączeń, takich jak radość i smutek albo strach i radość, co wspiera wniosek, że mieszane emocje są mierzalnym doświadczeniem; zastrzeżeniem jest laboratoryjne wywoływanie uczuć (Berrios i in., 2015).
W badaniu 47 dorosłych w psychoterapii przeżywanie radości razem ze smutkiem poprzedzało poprawę dobrostanu, niezależnie od upływu czasu i cech osobowości; to jednak mała grupa osób w terapii (Adler i Hershfield, 2012). W dziesięcioletnim badaniu dorosłych w różnym wieku częste mieszane emocje wiązały się ze stosunkowo dobrym zdrowiem fizycznym. To korelacja, nie dowód, że mieszane emocje poprawiają zdrowie (Hershfield i in., 2013).
Ambiwalencja w relacjach: rodzic, partner, praca
Wyobraź sobie, że cieszysz się na spotkanie z rodzicem, ale obawiasz się rozmowy o swoich wyborach. Możesz reagować ambiwalentnie: czuć wdzięczność i złość jednocześnie, bo dotyczą różnych stron tej samej relacji. Ambiwalencja uczuć nie wymaga, by jedno z nich unieważnić.
W badaniu 107 zdrowych dorosłych, którzy przyszli do laboratorium z przyjacielem tej samej płci opisanym wcześniej jako wspierający albo ambiwalentny (raz pomocny, raz przykry), ciśnienie skurczowe najbardziej rosło, gdy opowiadali o przykrym wydarzeniu przyjacielowi ambiwalentnemu, w porównaniu ze wspierającym. To pomiar w laboratorium podczas krótkich rozmów (Holt-Lunstad i in., 2007).
W trzech badaniach ankietowych i dzienniczkowych obejmujących łącznie 1135 osób i par z USA, Wielkiej Brytanii i Holandii odbieranie partnera jako ambiwalentnego wobec siebie wiązało się z gorszym samopoczuciem i oceną związku, między innymi przez mniejsze poczucie przewidywalności i zrozumienia. Badanie dotyczyło odczuwanej ambiwalencji partnera i było korelacyjne (Đurić i in., 2025). Ambiwalencja emocjonalna może też wiązać się z kreatywnością: w dwóch eksperymentach laboratoryjnych osoby, u których wywołano pozytywne i negatywne emocje naraz, lepiej dostrzegały nietypowe związki między pojęciami. Nie wiadomo, czy ten wynik przekłada się na codzienną pracę, ponieważ eksperymenty nie odbywały się w prawdziwym miejscu pracy (Fong, 2006).
Kiedy ambiwalencja pomaga, a kiedy blokuje decyzje
Przegląd badań nad ambiwalencją postaw wskazuje, że konflikt uczuć i przekonań jest szczególnie nieprzyjemny, gdy trzeba wybrać. W takiej sytuacji mieszają się sprzeczne oceny, niepewność co do skutków i wyobrażenia o przykrych emocjach, które mogą pojawić się po decyzji (van Harreveld i in., 2009). Trudność nie musi oznaczać, że nie potrafisz zdecydować. Możesz po prostu dostrzegać koszty każdej opcji.
Mieszane uczucia nie muszą jednak szkodzić. W opisanych badaniach wiązały się z poprawą dobrostanu u osób w terapii, ze stosunkowo dobrym zdrowiem w badaniu dziesięcioletnim i z dostrzeganiem nietypowych skojarzeń w laboratorium, choć żadne z nich nie dowodzi, że ambiwalencja pomaga każdemu. Jeśli ambiwalencja dotyczy decyzji z terminem, rozpisz, czego boisz się stracić przy każdej opcji. Jeśli dotyczy osoby, nie musisz rozstrzygnąć wszystkich uczuć, żeby utrzymać relację.
Jak rozmawiać ze sobą o sprzecznych uczuciach
Strategie radzenia sobie z ambiwalencją mogą skupiać się na emocjach albo na problemie. Możesz zacząć od prostego uporządkowania tego, co czujesz:
- Nazwij każde uczucie osobno, na przykład „cieszę się i jestem zła”.
- Sprawdź, do czego odnosi się każda emocja: do osoby, jej zachowania czy całej sytuacji.
- Oddziel uczucie od decyzji. To, że czujesz żal, nie przesądza samo w sobie o wyborze.
- Jeśli decyzja nie ma terminu, daj sobie czas na przyjrzenie się obu stronom.
„I” pozwala opisać oba uczucia w jednym zdaniu, bez ustawiania ich w opozycji. Jeśli trudno ci nazwać, co dokładnie czujesz, zajrzyj do listy pozytywnych i negatywnych emocji. Co robić z emocją, kiedy już ją nazwiesz, opisałam w tekście o regulacji emocji.
Ambiwalentny styl przywiązania: skąd ta nazwa
W teorii przywiązania „ambiwalentny” jest częścią nazwy określonego wzorca bliskich relacji: lękowo-ambiwalentnego stylu przywiązania. Hazan i Shaver przenieśli teorię przywiązania na miłość dorosłych, opierając się na wzorcach opisywanych u niemowląt; ich dwa badania kwestionariuszowe wykazały zbliżone proporcje stylów u dorosłych i niemowląt (Hazan i Shaver, 1987). To osobne pojęcie niż ambiwalentne uczucia wobec konkretnej osoby. Mieszane uczucia do mamy same w sobie nie oznaczają określonego stylu. Czym różnią się poszczególne wzorce, pisałam osobno o stylach przywiązania.
Często zadawane pytania
Co to znaczy ambiwalentny stosunek?
To sytuacja, gdy wobec tej samej osoby, rzeczy albo sytuacji czujesz jednocześnie coś pozytywnego i coś negatywnego, na przykład sympatię i złość. Jeśli pytasz, co to znaczy stosunek ambiwalentny, nie chodzi o obojętność, przy której nie czujesz ani jednego, ani drugiego. Słowo może też oznaczać niezdecydowanie co do tego, co zrobić.
Czy ambiwalentne uczucia są normalne?
Tak. W badaniach ludzie często opisywali radość i smutek jednocześnie w chwilach zmian, a mieszane emocje dało się wywołać i zmierzyć w wielu eksperymentach. Porozmawiaj ze specjalistą, jeśli sprzeczne uczucia wobec bliskiej osoby wiążą się ze strachem przed nią albo długo odbierają ci sen i spokój.
Jak podjąć decyzję, gdy czuję dwie sprzeczne rzeczy?
Ambiwalencja bywa szczególnie trudna, gdy trzeba wybrać. Nazwij osobno każde uczucie i sprawdź, czego dotyczy, a potem oddziel je od decyzji: możesz wybrać jedną opcję i nadal żałować drugiej. Jeśli decyzja nie ma terminu, daj sobie czas.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje pomocy psychologa, psychoterapeuty ani lekarza.
