Katatonia — objawy, przyczyny, leczenie

W gabinecie spotkałam się przed laty z sytuacją, która wciąż wraca do mnie, gdy ktoś pyta o katatonię. Pacjent na oddziale, gdzie odbywałam staż, leżał w łóżku w nietypowej pozycji — ręce uniesione kilka centymetrów nad poduszką, jak gdyby ktoś pomógł mu unieść je i zostawił. Tak było przez dwie godziny. Nie odpowiadał na pytania, nie poruszał się sam. Pielęgniarki nazywały to zjawisko „woskową giętkością” (waxy flexibility). Katatonia to nie metafora głębokiego zamyślenia ani „zamrożenia emocjonalnego” — to konkretny zespół neuropsychiatryczny opisujący zaburzenia napięcia mięśniowego, ruchu i mowy, który wymaga natychmiastowej diagnostyki i leczenia.

W popularnym dyskursie słowo „katatonia” funkcjonuje czasem jako synonim „zamrożenia w stresie” lub „totalnego wyłączenia”. W psychiatrii klinicznej oznacza coś znacznie konkretniejszego — obraz, którego nie da się przegapić, jeśli się go zna, i który źle leczony bywa zagrażający życiu. Ten tekst pisałam ostrożnie, z myślą o osobach, które szukają informacji u źródła — albo dla siebie, albo dla bliskiej osoby, której coś niepokojącego się dzieje.

Wyjaśnię tu, czym katatonia jest w DSM-5-TR i ICD-11, jak wygląda klinicznie (forma hipo- i hiperkinetyczna), w jakich stanach występuje (nie tylko schizofrenii), jak się ją leczy i — to najistotniejsze — kiedy nie czytasz dalej, tylko dzwonisz pod 112 lub jedziesz na SOR psychiatryczny.

Katatonia w nauce — definicja DSM-5-TR i ICD-11

W DSM-5-TR katatonia jest opisywana jako zespół, na który składa się obecność co najmniej trzech z 12 objawów: stupor (zatrzymanie aktywności psychomotorycznej, brak reakcji na otoczenie), katalepsja (utrzymywanie się w pozycji ustawionej biernie), woskowa giętkość (lekki, równomierny opór przy biernym ruchu kończyną), mutyzm (brak lub minimalna mowa), negatywizm (sprzeczne z prośbą reagowanie lub brak reakcji), posturing (utrzymywanie pozycji wbrew grawitacji), manieryzmy, stereotypie, pobudzenie psychomotoryczne, grymas, echolalia, echopraksja.

Klinicznie wyróżniamy dwa główne obrazy: katatonię hipokinetyczną (z dominującym stuporem, mutyzmem, sztywnością) i katatonię hiperkinetyczną (z pobudzeniem psychomotorycznym, agresją, niesprzecznymi z otoczeniem zachowaniami stereotypowymi). Najgroźniejszą postacią jest katatonia złośliwa — rzadka, ale zagrażająca życiu, z gorączką, niestabilnością wegetatywną, rozpadem mięśni, wymagająca natychmiastowej hospitalizacji w warunkach intensywnej opieki.

Bush, Fink i Petrides w fundamentalnej pracy z 1996 roku w Acta Psychiatrica Scandinavica opracowali Bush-Francis Catatonia Rating Scale — standaryzowane narzędzie, które do dziś jest używane do oceny katatonii w warunkach klinicznych^[1]. To badanie było pierwszym solidnym krokiem w stronę diagnozowania katatonii poza kontekstem schizofrenii i jest punktem wyjścia większości współczesnych podejść.

Czym katatonia NIE jest — debunking pop-mitów

• To nie po prostu „bardzo silny stres” ani „zamrożenie emocjonalne”. W internecie czasem mówi się o „reakcji freeze” jako o „katatonii”. Reakcja freeze to fizjologiczny mechanizm regulacji wegetatywnej w obliczu zagrożenia — ustępuje sama, nie wymaga interwencji medycznej, nie obejmuje stuporu trwającego godzinami. Katatonia jest stanem klinicznym, wymagającym diagnostyki różnicowej i leczenia.
• To nie objaw wyłącznie schizofrenii. Solmi i wsp. w metaanalizie z 2018 roku w Schizophrenia Bulletin przebadali ponad 80 badań i pokazali, że katatonia występuje w szerokim spektrum diagnoz: najczęściej w zaburzeniach nastroju (depresja, mania), nie w schizofrenii^[2]. Pojawia się też w zaburzeniach autystycznych, demencji, padaczce, zapaleniu mózgu (w tym anty-NMDA receptor encephalitis), zatruciach, zaburzeniach metabolicznych.
• To nie „zaburzenie czysto psychiatryczne”. Część przypadków katatonii jest pochodzenia organicznego — spowodowana przyczyną medyczną (zapalenie mózgu, drgawki, encefalopatia metaboliczna, leki, substancje psychoaktywne). Diagnostyka zawsze obejmuje wykluczenie tych przyczyn (badanie fizykalne, EKG, panel metaboliczny, czasem rezonans, EEG, punkcja lędźwiowa).
• To nie „chwilowy bezruch”. Diagnozę stawia się, gdy objawy utrzymują się i są obserwowalne klinicznie — nie po jednorazowym pięciominutowym „wpadnięciu” w zamyślenie.

W jakich stanach najczęściej występuje katatonia

Solmi i wsp. w metaanalizie z 2018 roku oszacowali częstość występowania katatonii u pacjentów psychiatrycznych szpitali na poziomie 9,2% — znacznie więcej, niż wynika z popularnego skojarzenia „katatonia = schizofrenia”^[2]. Najczęstsze konteksty:

• Zaburzenia nastroju — depresja z objawami katatonicznymi, mania z katatonią. To najczęstszy kontekst kliniczny w całej populacji pacjentów psychiatrycznych, mimo silnego skojarzenia katatonii z psychozami.
• Schizofrenia i inne zaburzenia z grupy psychoz — klasyczny kontekst opisany przez Kahlbauma w 1874 roku. Wciąż istotny, ale nie dominujący ilościowo.
• Zaburzenia ze spektrum autyzmu — szczególnie u młodzieży i młodych dorosłych z ASD, gdzie katatonia może być myloną z pogłębieniem objawów spektrum.
• Stany medyczne — zapalenie mózgu (zwłaszcza autoimmunologiczne typu anty-NMDA receptor), drgawki bezdrgawkowe, encefalopatia, zatrucia (m.in. neuroleptykami, lit, niektóre leki przeciwwirusowe).
• Choroby otępienne i zaburzenia neurologiczne — choroba Parkinsona, niektóre formy demencji.
• Złośliwy zespół neuroleptyczny (NMS) — klinicznie nakłada się z katatonią złośliwą, czasem trudny do różnicowania.

Leczenie katatonii — co działa, jak szybko

Najbardziej intuicyjne paradoksem katatonii jest to, że mimo dramatycznego obrazu klinicznego, leczenie pierwszego rzutu jest stosunkowo proste i często zaskakująco skuteczne: benzodiazepiny (lorazepam) lub elektrokonwulsje (ECT).

Bush, Fink i Petrides w drugiej części pracy z 1996 roku opisali standardową strategię^[3]: tzw. lorazepam challenge test — podanie 1-2 mg lorazepamu domięśniowo lub dożylnie i obserwacja reakcji w ciągu 5-10 minut. U około 70-80% pacjentów obserwuje się szybką, czasami wręcz dramatyczną poprawę — pacjent, który nie odzywał się od godzin, zaczyna mówić; ten, który leżał w sztywnej pozycji, się porusza. To istotna wskazówka diagnostyczna i terapeutyczna.

Jeśli benzodiazepiny nie wystarczają — zwłaszcza w katatonii złośliwej lub przewlekłej — standardem jest elektrokonwulsje (ECT). To metoda obciążona piętnem kulturowym, w gabinecie często słyszę „ECT? Przecież to barbarzyństwo z lat 50.”. W praktyce klinicznej ECT pod kontrolą znieczulenia ogólnego jest jedną z najlepiej zwalidowanych terapii w psychiatrii, ze wskaźnikami bezpieczeństwa porównywalnymi z innymi procedurami w znieczuleniu, i często ratującą życie w katatonii złośliwej. Phiri i wsp. w przeglądzie z 2024 roku w World Journal of Psychiatry potwierdzają, że benzodiazepiny i ECT pozostają standardem leczenia^[4].

Co istotne: klasyczne neuroleptyki (zwłaszcza wysokopotencjalne) są w katatonii względnie przeciwwskazane, bo mogą prowokować lub pogłębiać katatonię złośliwą i złośliwy zespół neuroleptyczny. To wymaga ostrożnego doboru leków u pacjenta z psychozą i objawami katatonicznymi — decyzja zawsze należy do psychiatry, nie do osoby szukającej informacji w internecie.

Czerwone flagi — kiedy natychmiast SOR

Tu już nie tłumaczę — tu wskazuję, kiedy nie kończysz tego artykułu, tylko dzwonisz pod 112 lub jedziesz na SOR psychiatryczny lub do najbliższego szpitala wielospecjalistycznego z oddziałem psychiatrii:

• Bliska osoba przestaje reagować na słowa, polecenia, dotyk — przez minuty, nie sekundy.
• Bliska osoba zastyga w nietypowej pozycji i nie reaguje, kiedy próbujesz ją z niej wybudzić.
• Pacjent z psychozą lub depresją, przyjmujący leki psychiatryczne, wykazuje gorączkę, nadmierne pocenie się, drżenie mięśni, sztywność, dezorientację — podejrzenie złośliwego zespołu neuroleptycznego lub katatonii złośliwej. 112 i SOR.
• Mutyzm i bezruch trwający godzinę lub dłużej, niezależnie od przyczyny — nie czekaj „aż minie”.
• Pojawienie się sztywności, nietypowych ruchów stereotypowych po przyjęciu leków lub substancji — konsultacja medyczna pilna.
• Pacjent z autyzmem, u którego dochodzi do nagłego pogłębienia stuporu, mutyzmu, sztywności — różnicowanie z katatonią u osób z ASD wymaga konsultacji.

Numery alarmowe w Polsce: 112 (numer alarmowy — pogotowie ratunkowe, straż pożarna, policja), 116 123 (Telefon Zaufania dla Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym, 24/7), 116 111 (Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży). SOR psychiatryczny działa 24 godziny na dobę przy szpitalach psychiatrycznych i w wielu szpitalach wielospecjalistycznych.

Co robimy, gdy w gabinecie pojawia się obraz katatoniczny

Mam w gabinecie zasadę, że gdy widzę u klienta cechy mogące sugerować katatonię — nawet częściowe, nawet niepewne — nie diagnozuję sama, lecz kieruję na pilną konsultację psychiatryczną. Psychologia kliniczna i psychoterapia to nie miejsce na pierwsze leczenie tego zespołu. To, co mogę zrobić, to:

1. Ocena bezpieczeństwa. Czy klient jest w stanie sam dotrzeć do specjalisty, czy potrzebuje, by ktoś go zawiózł. Czy nie ma zagrożenia związanego z odmową leczenia.
2. Pilne skierowanie. Telefon do dyżurnego psychiatry, jeśli to mój pacjent w trakcie terapii. Pomoc w umówieniu wizyty w trybie pilnym.
3. Wsparcie bliskich. Psychoedukacja rodziny — co obserwować, kiedy zadzwonić po pogotowie, jak się komunikować z osobą w stuporze.
4. Współpraca z lekarzem prowadzącym. Po stabilizacji klinicznej, gdy możliwa jest praca psychoterapeutyczna, włączam się w nią równolegle z leczeniem farmakologicznym.
5. Praca z piętnem. Po epizodzie katatonii klient i jego rodzina często żyją z lękiem przed nawrotem, z piętnem „poważnej choroby psychicznej”. Tu jest miejsce dla pracy gabinetowej — ale dopiero po wyjściu z fazy ostrej.

Jeśli zastanawiasz się nad pójściem do specjalisty — pomocny może być tekst o różnicach między psychologiem, psychoterapeutą a psychiatrą. W przypadku podejrzenia katatonii pierwszym specjalistą jest zawsze psychiatra, ewentualnie neurolog, niekoniecznie psycholog.

Zastrzeżenie krytyczne (YMYL): Ten artykuł ma charakter edukacyjny i NIE zastępuje konsultacji ze specjalistą. Katatonia jest stanem, który w niektórych postaciach (zwłaszcza złośliwej) zagraża życiu i wymaga natychmiastowej diagnostyki oraz leczenia. Jeśli rozpoznajesz u siebie lub bliskiej osoby objawy opisane wyżej — nie czekaj. Zadzwoń 112, jedź na SOR psychiatryczny, skontaktuj się z dyżurnym psychiatrą. Telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym: 116 123 (24/7). Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111. Numer alarmowy: 112.

Bibliografia

1. Bush G, Fink M, Petrides G, Dowling F, Francis A. Catatonia. I. Rating scale and standardized examination. Acta Psychiatr Scand. 1996. PMID: 8686483
2. Solmi M, Pigato GG, Roiter B, et al. Prevalence of Catatonia and Its Moderators in Clinical Samples: Results from a Meta-analysis and Meta-regression Analysis. Schizophr Bull. 2018. PMID: 29140521
3. Bush G, Fink M, Petrides G, Dowling F, Francis A. Catatonia. II. Treatment with lorazepam and electroconvulsive therapy. Acta Psychiatr Scand. 1996. PMID: 8686484
4. Phiri P, Delanerolle G, Hope O, et al. Catatonia: A deep dive into its unfathomable depths. World J Psychiatry. 2024. PMID: 38464767